Tijdens het VOGON Talent Seminar, gehouden als onderdeel van de PBL Ruimteconferentie op 15 september in Den Haag, presenteerden drie jonge talenten uitkomsten van recent onderzoek. Kevin Bakker, onlangs afgestudeerd in Economics and Governance aan de Universiteit Leiden en data-trainee bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, presenteerde onderzoek naar online zoekgedrag in de woningmarkt op basis van gedetailleerde Funda-gegevens. Directeur-eigenaar Maurice Bakker van de Bakker Beheer Groep presenteerde zijn onderzoek naar de rol van ‘vertrouwen’ als kritieke, zachte succesfactor in vastgoedontwikkeling. Data scientist Bas Hilgers van Cushman & Wakefield vertelde over zijn promotie-onderzoek aan de VU Amsterdam over het inprijzen van onzekerheid over cashflows in transacties van commercieel vastgoed.

Bekijk de presentaties

Kevin Bakker

Kevin Bakker: De relatie tussen online zoekgedrag en verhuisbewegingen

Maurice Bakker: Vertrouwen – de kritieke succesfactor bij keiharde vastgoedontwikkeling

Bas Hilgers

Bas Hilgers: Pricing of Cashflow Certainty – Evidence from Private Commercial Real Estate Transactions

RERQ's bij de PBL Ruimtedialoog

Martijn Droës

Het 28ste jaarlijkse ERES-congres werd van 22 tot 25 juni 2022 gehouden in Milaan aan de Bocconi School of Management. Academici en mensen uit de praktijk kwamen om de nieuwste internationale inzichten op het gebied van vastgoed te horen. Er waren veel parallelsessies (200 wetenschappelijke papers), 6 industriepanelsessies, en twee sessies gericht op onderwijs. Ook waren er twee keynote speeches: één door Albert Saiz (MIT) over stedelijke revitalisering en één door ceo Aldo Mazzocco van Generali Real Estate over investeringskansen in private en real assets. Daarnaast waren er actieve sociale netwerkmomenten, met als uitblinker het galadiner in Museo Diocesano. VOGON-leden kregen tien procent korting op de toegang tot dit congres. In 2023 wordt het congres gehouden in Londen.

“Met de trein naar Milaan bleek prima mogelijk”

Daniël van Staveren

De door SANAA architecten ontworpen urban campus van SDA Bocconi School of Management, met zijn steriele en transparante gebouwen, steken mooi af tegen de klassiekere universiteitsgevels van Milaan. De vier dagen waren rijk aan inhoudelijke en sociale activiteiten, met de grootste lichtingen onderzoekers uit Duitsland, Italië en Nederland, waaronder Maastricht University, Hanzehogeschool Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, TU Delft en TU Eindhoven.

Het congres behandelde een breed scala aan onderwerpen, eigenlijk te veel om op te noemen. De onderwerpen real estate economics en -finance voerden de boventoon, gevolgd door duurzaamheid, stedelijke economie en gebiedsontwikkeling, corporate real estate management, de effecten van COVID-19 en onderzoek gericht op circulaire en sociaal inclusieve stedelijke ontwikkeling.

Zelf presenteerde ik mijn onderzoek over de huisvesting van de Nationale Politie. Mijn presentatie ging over de eigenschappen van de Nederlandse basisteambureaus: ik bestudeer hoe verschillende en soms conflicterende vastgoedwaarden, zoals energie-efficiënt bouwen en gebruikerskwaliteit, worden gemaximaliseerd en geïntegreerd. Het was mijn eerste presentatie op een ERES-congres en dit bleek waardevol: de reactie van het publiek bracht me op nieuwe ideeën. En niet in de laatste plaats: het leverde mij een uitnodiging op om te publiceren in een specifiek journal.

Wat mij het meest is bijgebleven zijn de vele andere PhD-kandidaten uit heel Europa die ik heb gesproken. Door meer te weten te komen over wat zij doen, ga je ook op een nieuwe manier naar je eigen onderzoek te kijken. Het netwerken op het congres verloopt gemakkelijk, mede door het recent opgestarte ERES PhD-netwerk. Dat organiseert regelmatig online events, zodat er ook tussen de congressen door uitwisseling is en je elkaar op het congres makkelijker vindt.

Toen ik met mijn PhD startte had ik de ambitie om zo min mogelijk te vliegen naar congressen. En het blijkt ook prima mogelijk om met de trein naar Milaan te reizen. Het is een behoorlijke rit van twaalf uur, maar met twee keer overstappen krijg je genoeg tijd om goed achter de laptop te werken of een boek te lezen. Volgend jaar wordt dat ritje nog korter: ik kijk er dan ook naar uit om weer inspirerende ideeën op te doen tijdens het ERES-congres 2023 in Londen.

“Nieuwe trend: machine learning met big data”

Hilde Remøy

De campus van Bocconi is een bijzondere plek, centraal in Milaan, met alle voorzieningen die je als universiteit maar zou kunnen wensen. Het was heel fijn om weer ‘live’ naar het ERES-congres te kunnen gaan, voor het eerst sinds 2019. Zo hebben meer mensen erover gedacht en zijn er meer dan 350 deelnemers bij het congres geweest.

Bocconi is een management school, en trekt wellicht ook daarom een grotere groep management onderzoekers naar het congres dan anders. Maar zoals ‘altijd’ biedt ERES ruimte aan een verzameling van verschillende onderzoekstracks. Een aantal van de onderzoekssporen trekt een trouwe groep onderzoekers die elkaar goed kennen en het congres gebruiken om, naast kennis uit te wisselen, actief een onderzoeksnetwerk te bouwen.

Wat mij echter dit jaar is bijgebleven, zijn de keynote speeches en het industry panel van FIABCI,

“ESG and finance for impact on real estate”. Deze drie sessies gingen op een eigen manier over de milieu- en maatschappelijke impact van vastgoed. Waarin Albert Saiz met heel veel data liet zien wat de invloed van businessmodellen als dat van AirBnB op de maatschappij is, sprak Mazzocco onder andere over de maatschappelijke kansen die hij met vastgoed wil genereren. In de FIABCI industry panel ging het over grote Europese investeerders die de draai maken naar impact investment.

De combinatie van deze drie sessies laten een nieuwe trend binnen ERES zien. Waar het tien jaar geleden voornamelijk ging over hedonische prijsanalyses en taxaties (ik chargeer), gaat het nu veel meer over machine learning met gebruik van big data. Daarmee zet ERES de richting uit voor toekomstige ontwikkelingen in markt en maatschappij. Ik verheug me al op volgend jaar, dan wordt het congres georganiseerd door de UCL in Londen, en zitten we opnieuw midden in een Europese stad die volop in ontwikkeling is.

“Knetterende inspiratie uit onvermoede uithoeken van het vak”

Bart de Zwart

Ik moet bekennen dat ik geen vaste bezoeker ben van de ERES congressen. Dat heeft wellicht te maken met het feit dat ik op een hogeschool werk en dat in het praktijkgerichte onderzoek dat wij doen de publicatie-review-cyclus doorgaans een iets minder prominente plek heeft dan in academische kringen. Desalniettemin is het goed en inspirerend om van tijd tot tijd je licht op te steken in de internationale onderzoeksgemeenschap en je werk aan medeonderzoekers uit je vakgebied te spiegelen. De paperpresentatie van mijn collega’s Silke Daals, Wabbe de Vries en Loraine Scholten was dan ook een mooie aanleiding om eind juni gezamenlijk naar Milaan af te reizen voor het eerste fysieke ERES congres sinds het begin van de pandemie.

Na de inhoudelijke proloog van de PhD-sessies op woensdag volgde op donderdag de officiële opening. Het werd, in alle eerlijkheid, een wat lauwe start. De plenaire toespraken boden weinig inspiratie en de eenzijdige samenstelling van het all-male panel deed geen recht aan de diversiteit van het deelnemersveld. Het feit dat keynote Albert Saiz (MIT) bovendien het presteerde om ruim een half uur te spreken over stedelijke ontwikkeling zonder ook maar één keer te refereren aan duurzaamheid of klimaatadaptatie versterkte het gevoel in een tijdmachine naar het verleden te zitten.

Gelukkig boden de parallelsessies meer ruimte voor eigentijdse thema’s, zoals proptech, ESG-criteria, energietransitie, innovatiemilieus en gezonde gebouwen. Regelmatig ontsponnen zich interessante discussies en gesprekken, binnen en buiten de zaal. Het onderstreepte maar weer eens dat serendipiteit een van de plezierigste ervaringen is die een fysieke conferentie kan bieden. Toevallige ontmoetingen met mensen die met dezelfde onderzoeksthema’s bezig blijken te zijn en knetterende inspiratie van specialisten uit onvermoede uithoeken van het vak.

Het zou mooi zijn als de organisatie in de toekomst meer ruimte zou kunnen bieden voor praktijkgericht onderzoek. Naast mijn eigen hogeschool waren in Milaan verscheidene Hochschulen en andere universities of applied science aanwezig. Hoewel zij op dit moment hun weg vinden binnen de reguliere sessies, zou het interessant zijn om te verkennen of de conferentie tevens een platform kan bieden voor het delen en bediscussiëren van andere typen kennisproducten – denk aan audiovisuele uitingen, prototypen of gereedschappen – die onder meer door praktijkgericht onderzoek worden voortgebracht. Zo’n uitwisseling tussen verschillende onderzoeksculturen kan de onderlinge kruisbestuiving allicht alleen maar versterken.

Meer informatie
over het jaarlijkse ERES-congres 2022 in Milaan: http://www.2022.eres.org/
of bekijk hier de foto’s.

De tweede VOGON-studiemiddag op donderdag 30 juni 2022 draaide om de impact van de pandemie op vastgoed vanuit drie invalshoeken: werken, wonen en winkelen. Onderzoek tijdens corona biedt inzicht in de vastgoedgevolgen op lange termijn: mentale gezondheid en hybride werken, de woningmarkt en ontwikkelingen in de retailmarkt.

Sprekers
Drie deskundige sprekers uit het Nederlandse bedrijfsleven en het academische circuit presenteerden hun bevindingen en sloten af met stellingen als opmaat voor de discussie begeleid door dagvoorzitter Ruben Visser.

Programma (klik om audio te luisteren)
14.00-14.15 uur Ruben Visser, introductie sprekers en programma
14.15-15.00 uur Lisanne Bergefurt en Rianne Appel, mentale gezondheid en hybride werken
15.00-15.15 uur Pauze
15.15-16.00 uur Marco van der Spank, woningmarkt na Corona
16.00-16.45 uur Aart Jan van Duren, koopstromenonderzoek, huidige ontwikkelingen retailmarkt
16.45-17.00 uur Ruben Visser, slotwoord Benny Ng over de volgende VOGON-bijeenkomst (excuses voor storing door mobiele telefoon)
17.00-18.00 uur borrel

Ruben Visser is adviseur duurzame gebiedsontwikkeling bij Over Morgen. Hij is sterk gericht op het verbinden van mensen, belangen, plannen en geldstromen. Zowel in de stad als in het buitengebied. Hij heeft gewerkt aan diverse gebiedsprogramma’s waar sectorale doelen gebiedsgericht waargemaakt moeten worden. Bij Over Morgen is Ruben aanjager van nieuwe business, datatoepassingen en strategie-implementatie. Ook is hij mede-investeerder in enkele duurzame ventures.

Ir. Lisanne Bergefurt doet promotieonderzoek aan de TU Eindhoven naar hoe de fysieke werkomgeving de mentale gezondheid van kenniswerkers beïnvloedt. Zij kijkt daarbij zowel naar effecten van de kantooromgeving als van de fysieke thuiswerkplek.
Dr. ir. Rianne Appel is als universitair hoofddocent bij de real estate management & development leerstoel de 1e promotor van Bergefurts onderzoek. Appel combineert haar 25 jaar aan vastgoedmanagementkennis met theorieën en inzichten uit de omgevingspsychologie om een optimale afstemming van het corporate vastgoed op zowel de medewerker als de kennisorganisatie als geheel te bewerkstelligen. Zij leidt het transdisciplinary workplace research network, is editor van het Journal of Corporate Real Estate en was lange tijd VOGON-bestuurslid. Deze middag presenteren zij samen over hun onderzoeken naar de invloed van het kantoor op de mentale gezondheid en naar werkplekvoorkeuren om hybride te werken.

Marco van der Spank is researcher bij a.s.r. real estate met de woningmarkt, scienceparkmarkt en klimaat als aandachtsgebieden. Eerder deed hij binnen de institutionele vastgoedwereld ervaring op als CSR-deskundige en fondsanalist. Hij gaat in op de woningmarkt na corona. Zijn er zaken fundamenteel veranderd en wat kunnen we na de recente demografische, economische en geopolitieke ontwikkelingen nog verwachten? 

Dr. Aart Jan van Duren is principal consultant bij Bureau Stedelijke Planning, onderdeel van Sweco. Aart Jan wordt als economisch-geograaf gedreven door nieuwsgierigheid naar de wederzijdse relatie tussen de gebouwde omgeving en het menselijk (economisch) handelen. Hij koestert een grote liefde voor de stad, in al zijn facetten. Van de levendigheid, de economische kracht, de creativiteit, het vertier, het levend verleden. In zijn werk zoekt hij mogelijkheden om die kracht van steden verder te versterken. Bij Bureau Stedelijke Planning (waar hij sinds 2008 werkzaam is) is hij als projectleider verantwoordelijk voor talrijke studies en visies, voor regio’s, gemeenten en centrumgebieden. In zijn bijdrage gaat Aart Jan nader in op de uitkomsten van het grootste koopstromenonderzoek (2021) dat ooit in Nederland is gehouden, voor de Randstad en Noord-Brabant. Dit onderzoek, dat Bureau Stedelijke Planning samen met I&O Research en BRO heeft uitgevoerd, omvat een enorme hoeveelheid interessante informatie over het ruimtelijk koopgedrag van de Nederlander en van de veranderingen daarin in de afgelopen jaren. Aart Jan zal in zijn bijdrage de belangrijkste inzichten met u delen, en met u in gesprek gaan over de consequenties voor centrumgebieden en andere winkelgebieden.

Tijdens de online studiemiddag ‘Science parks: vastgoedconcept of instrument voor innovatiebevordering?’ van de Vereniging van Onroerendgoedonderzoekers Nederland (VOGON) deelden vier sprekers hun praktische én wetenschappelijke inzichten rond het onderwerp.

Fundmanager Olle Overbosch van het ASR Dutch Science Park Fund bij a.s.r. real estate merkt op dat de leegstand op science parks aanhoudend laag is ten opzichte van de Nederlandse kantorenmarkt, hoewel er over de gemeten periode veel verhuurbare meters op science parks bijkwamen. Hij verklaart dit uit de sterke banengroei op science parks, aangejaagd door de langlopende trend waarin activiteiten als landbouw en maakindustrie afkalven, ten gunste van zakelijke dienstverlening en R&D.

Principal consultant Mathijs Pronk van Buck Consultants International constateert dat een science park niet kan floreren zonder een ecosysteem van bedrijfs- en clusterontwikkeling. Ook hij ziet science parks als banenmotor: het aantal banen groeit er harder dan elders in dezelfde gemeenten.

Locatievoorkeuren van huurders
Vastgoedonderzoeker Benny Ng van a.s.r. real estate bekeek voor zijn promotieonderzoek science parks vanuit een vraaggericht perspectief: welke locatievoorkeuren hebben huurders er? Zij blijken vooral uit op het behalen van economische voordelen als toegang tot talent, hogere sales en netwerkvoordelen. Innovatievoordelen komen pas op plaats vier. Zowel jonge als volwassen bedrijven trekken naar science parks om kennis delen, samenwerken en kostenbesparing.

Ng constateert dat corporate science parks – zoals de High Tech Campus Eindhoven – er beter in slagen bedrijven vast te houden dan universitaire campussen. Op die laatste parken ligt de verblijfsduur gemiddeld op 4,5 jaar, terwijl corporate parken bedrijven gemiddeld zes jaar vasthouden. Jonge bedrijven hebben vooral baat bij universitaire parken, waar exploreren belangrijker is dan exploiteren. Corporate parken lenen zich weer beter voor bedrijfsuitbreiding, doordat er meer ruimte beschikbaar is.

Brengt science park innovatie op gang?
Universitair docent Martijn Smit van de Universiteit Utrecht is kritisch over het science park als aanjager van innovatie. Voordelen die hij ziet liggen vooral op het terrein van kennisuitwisseling, imago en bedrijfsvoering. Belangrijk, maar geen innovatie. Een mix van commerciële en publieke partijen levert nauwelijks iets op door het verschil in doelstelling en gebruiken.

Innovatie is volgens Smit vooral afhankelijk van werknemers met talent. Daardoor zullen bedrijven zich vooral daar vestigen, waar mensen willen wonen. Doordat een science park doorgaans een voorinvestering van de overheid vraagt, lijkt het Smit zinvol eerst eens goed te kijken of interactie tussen bedrijven niet ook spontaan ontstaat.

Download hier de pdf met het volledige artikel.

Over de auteurs
De studieochtend over science parks werd voorgezeten door Olle Overbosch, fund manager ASR Dutch Science Park Fund bij a.s.r. real estate. Aan het woord kwamen: Mathijs Pronk, principal consultant bij Buck Consultants International, Benny Ng, researcher bij a.s.r. real estate en Martijn Smit, universitair docent aan de Universiteit Utrecht.

Traditioneel wordt vastgoed gezien als een product, op te delen in verhuurbare ruimtes. Het concept Real Estate as a Service – vastgoed als dienst – wordt verbonden aan een klantgerichte aanpak van eigenaren, ontwikkelaars, aanbieders en bemiddelaars. Waarin ruimten beschikbaar worden gesteld met digitale maatwerkvoorzieningen, flexibiliteit, schaalbaarheid, herindeelbaarheid en gemeenschapszin. Het gaat dus om een verschuiving van een traditionele vastgoedmindset, naar een servicemindset. De mate en kwaliteit van de dienstverlening en niet louter het ruimteaspect, wordt zo sterk bepalend voor de totstandkoming en het succes van een gebruikstransactie.

Nieuw verdienmodel
Vanuit deze zienswijze zullen gebruikers zich steeds meer de vraag stellen in hoeverre het, vanuit het nut en de kosten van gebruik, nog opportuun is om ruimte zelf in eigendom te hebben. In wezen worden ruimteselectie en kosten steeds meer een financiële afweging in relatie tot servicecomponenten en de kwaliteit van het geboden serviceniveau. Wat zal hiervan de impact zijn op de strategische en operationele performance van vastgoedgebruikers? Verhuurders transformeren van traditionele, passieve ondernemers naar strategische partners met andere (waarde)risicoprofielen. Wat is hiervan de impact op hun businessmodel?

Drie sprekers
Het thema werd belicht door drie deskundige sprekers uit het Nederlandse en Angelsaksische vastgoedonderzoek en -consultancy. Er werd dit keer geen paneldiscussie gehouden, maar een doorlopende discussie tussen zaal en sprekers, geleid door dagvoorzitter Michel Knoppel. 

Algemene ledenvergadering VOGON
Leden waren al om 12.00 uur welkom tijdens de algemene ledenvergadering van de VOGON.

Bekijk hier een sfeerimpressie van de VOGON-ledenvergadering én de studiemiddag ‘Vastgoed als Dienst’.

Sprekers
Bente Spigt 
Relatiemanager van Het Nieuwe Instituut gaf een korte toelichting op Het Nieuwe Instituut en zijn doelstellingen en activiteiten.

Beluister hier haar voordracht.

Dr. Michel Knoppel is research fellow aan de Amsterdam School of Real Estate (ASRE), waar hij ook doceert in de richting International Economics & Housing Markets. Daarnaast is hij docent International Economics aan de Hogeschool van Amsterdam. Michel is redactielid van het VOGON-tijdschrift Real Estate Research Quarterly.

Beluister hier zijn inleiding op het onderwerp.

Jos Sentel heeft sinds 1992 vanuit verschillende perspectieven (onderzoek/Kolpron, projectontwikkeling/ING Real Estate, consultancy/ThirdPlace en investment management/Syntrus Achmea) gewerkt aan talloze en gevarieerde vastgoedvraagstukken. Zijn deskundigheid spitst zich toe op het ontwikkelen van toekomstgerichte visies en concepten voor gebouwen en gebieden, gebaseerd op brede marktinzichten en relevante (maatschappelijke) trends en ontwikkelingen.

In zijn inleiding werkte hij het (waarden-)perspectief van de eindgebruiker van vastgoed uit. Welke mogelijkheden kent living-as-a-service en wat betekent dit concept voor ontwikkelaars en beleggers? Daarbij zoekt hij de spanningen op met betrekking tot de gebruikerswensen qua services en wat heeft de gebruiker over voor dit concept? Welke belemmeringen zijn er in de sfeer van dienstverlening, rendement en de capabilities van vastgoed? Wat zijn de randvoorwaarden voor succes en op welke uitdagingen moet de vastgoedsector daarbij een antwoord formuleren?

Beluister hier zijn betoog.

Dr. Marco Macagnano is consultant en adviseur in vastgoed en de gebouwde omgeving. Met een lange ervaring in architectuur, waarin hij promoveerde, smartbuildingsdesign en ontwikkeling en verduurzaming. Bij Deloitte Consulting is hij digital real estate leader Canada. Marco is pionier bij het vinden van nieuwe, innovatieve wegen voor eigenaren en gebruikers om monetaire en strategische vastgoedwaarde te creëren. Hij transformeert daarbij traditionele oplossingen naar real-estate-as-a-service-concepten. In 2018 won Macagnano de ‘Building Design + Construction’s Global 40 Under 40 Award’ in de categorie Architecture, Engineering and Construction.

In zijn presentatie via beeldverbinding vanuit Canada ging Macagnano in op de fundamentele verandering die vastgoed ondergaat door digitalisering en smart building-oplossingen binnen de context van real-estate-as-a-service-concepten. Deze aanpassingen zijn nodig in de post-pandemische vastgoedwereld waarin vastgoedgebruikers zich steeds meer zullen afvragen wat vastgoed hen brengt en oplevert. Steeds meer zal behoefte ontstaan aan vastgoed-op-afroep, maatwerk, schaalbaarheid en dienstverlening. Wat is Real Estate as a Service en wat is de impact daarvan op strategie en organisatorische performance?

Klik hier om zijn presentatie te beluisteren.

Michael Kloppenburg is senior consultant bij Avison Young’s Flexible Office Solutions. Daar adviseert hij gebruikers en beheerders die binnen dit domein actief zijn. Ook leidt hij de activiteiten gericht op dienstverlening aan beleggers, met een focus op grote haalbaarheids-, research- en productontwikkelingsprojecten, verkoop en marketing, in de grote kantorenmarkten binnen de Verenigde Staten en Canada. Hiervoor werkte hij in het brede spectrum van portefeuillemanagement, beheer en acquisitie bij de Amerikaanse coworking-leider Carr Companies.

Kloppenburg introduceerde zichzelf en zijn activiteiten. Hij gaf zijn visie op wat Real Estate as a Service is, gebaseerd op zijn ervaringen. Hij richtte zich daarbij op huidige en toekomstige trends in Real Estate as a Service en op co-workingmodellen. Ook ging hij in op de impact van Covid-19 op de ontwikkeling van het concept Real Estate as a Service. Helaas is van zijn voordracht geen geluidsopname beschikbaar.

De algemene ledenvergadering is in volle gang, Vincent Gruis voert het woord.

Op de voorgrond VOGON-penningmeester Han Olden.

Ambtelijk secretaris Astrid Geerlings (rechtsonder) notuleert.

 

VOGON-voorzitter Maarten Donkers (overzijde tafel links, met bril).

 

Relatiemanager Bente Spigt van Het Nieuwe Instituut praat bezoekers van de studiemiddag ‘Vastgoed als dienst’ bij over haar organisatie.

Dagvoorzitter Michel Knoppel over de herkomst van Real Estate as a Service.

Jos Sentel geeft het voorbeeld van de klushulp van Centraal Beheer: extra inkomsten uit diensten.

En vertaalt dit naar Wonen als dienst (Waas).

Juryvoorzitter professor dr. Theo Arentze feliciteert Nando Slijkerman (en co-auteurs Christian Lennartz en Trond Husby) met het winnen van de VOGON Research Award 2021.

 

Michael Kloppenburg leverde zijn bijdrage via beeldverbinding, van zijn bijdrage is helaas geen geluidsopname beschikbaar (wel van de andere sprekers).

In de goed gevulde zaal werd aandachtig geluisterd.

Dagvoorzitter Michel Knoppel speelde vragen uit de zaal door aan de sprekers op afstand.

Ontvangst van de VOGON-leden met koffie

Voorzitter Cor Worms van de activiteitencommissie heet de bezoekers welkom

Gastheer Bas Jochims van Bouwinvest vertelt over de herontwikkeling van het Stadion Kwartier

In het publiek wordt geconcentreerd geluisterd

VOGON-voorzitter Maarten Donkers ontvouwt zijn toekomstplannen

Senior beleidsmedewerker Elisa Bontrop van IVBN ging in op de alarmerende gevolgen van de dreigende regulering van de middenhuur door de overheid

 Inleider Michel Knoppel dient dagvoorzitter Peter Boelhouwer van repliek

Peter Boelhouwer geeft zijn visie op het droogkoken van de Nederlandse woningmarkt

Een levendige discussie brandt los tussen woningprofessoren Peter Boelhouwer (TU Delft), Johan Conijn (em. UvA) en Jan Rouwendal (VU)

Vertrekkend IVBN-directeur Frank van Blokland geeft zijn visie vanuit de zaal

 En dan is het tijd voor bier, maar wel uit een wijnglas  …

Of direct uit de fles …

Tijdens de borrel werd enthousiast nagepraat

Beeld: Kyra Hehenkamp/KSK Photography

De druk op de woningmarkt kan het snelst worden opgelost met de bouw van seniorenwoningen. Een betere verdeling van bestaande woningen zal het huidige tekort waarschijnlijk grotendeels oplossen. Dat concludeerden drie hoogleraren gespecialiseerd in de woningmarkt in een discussie tijdens het lustrumsymposium ’30 jaar VOGON’ op 12 november 2021, georganiseerd door de Vereniging van Onroerend Goed Onderzoekers Nederland (VOGON).

De woningmarktprofessoren Peter Boelhouwer (TU Delft), Johan Conijn (emeritus, UvA) en Jan Rouwendal (VU) stelden dat een grote groep ouderen scheef woont als wordt gekeken naar het woonoppervlak van hun woningen. Vaak zijn deze empty nesters blijven wonen in de gezinswoning waarin hun kinderen zijn grootgebracht. Door deze groep te verleiden naar een levensloopbestendig, passend huurappartement te verhuizen, kunnen eengezinswoningen worden vrijgespeeld voor kopers die nu slecht slagen op de woningmarkt.

Het is volgens de hoogleraren echter te vroeg om het adagium ‘bouwen, bouwen, bouwen’ los te laten. Totdat een goede manier is gevonden ouderen te verleiden hun ruime woningen te verruilen voor een seniorenappartement, draagt elke nieuwe woning nog steeds bij aan het verkleinen van het woningtekort. De oplevering van een eengezinswoning leidt tot een keten van verhuisbewegingen, waardoor iedereen in die keten wooncarrière kan maken. Een groot voordeel van het bijbouwen van juist seniorenwoningen is dat deze vaak ook passend zijn voor andere doelgroepen, zoals starters, studenten en young professionals.

Bekijk hier een sfeerimpressie in 14 foto’s

In zijn inleiding stelde dagvoorzitter Boelhouwer dat de woningmarkt een aanjager is van de maatschappelijke ongelijkheid. Woningbezitters vergaren door de stijgende huizenprijzen vermogen dat zij kunnen inzetten om wooncarrière te maken, terwijl huurders steeds minder kans maken ooit een eigen woning te bezitten. Prijsopdrijvende fiscale cadeautjes voor huizenkopers als de korting op de overdrachtsbelasting voor starters, de ‘jubelton’ en de hypotheekrenteaftrek moeten snel worden afgeschaft. Institutionele beleggers kunnen met het investeren van bijvoorbeeld pensioengelden gemeenten helpen het tekort aan passende huurwoningen te verlichten. Ook kwalitatief goede, tijdelijke woningen zouden daarin een rol kunnen spelen.

Internationale samenhang huizenprijzen
De woningmarktdiscussie was het sluitstuk van een programma dat geheel aan de Nederlandse woningmarkt was gewijd. Docent Michel Knoppel van de Hogeschool van Amsterdam en de Amsterdam School of Real Estate (ASRE) toonde aan de hand van zijn promotieonderzoek aan, dat de samenhang in de ontwikkeling van Europese woningprijzen in de aanloop naar de kredietcrisis deels wordt verklaard uit financiële besmetting en deels uit het ruime monetaire beleid en de daardoor lage rente. Sinds het herstel na de crisisperiode is er opnieuw sprake van een sterkere internationale samenhang, maar lopen de huizenprijzen internationaal ook wat meer uit elkaar. Een mogelijke verklaring hiervoor ziet Knoppel in verschillen in lokaal fiscaal en macroprudentieel beleid.

Directeur Gert Jan Hagen van SpringCo Urban Analytics analyseert en modelleert data voor beleids- en investeringsbeslissingen voor woningontwikkelingen. Zijn modellen voorspellen gedrag en voorkeuren van mensen in hun woon- en leefomgeving. Hij ziet een noodzaak voor een “verbouwing van Nederland”. De binnensteden vragen om consolidatie, stadswijken moeten worden verbeterd, de kwaliteit van woningen daar is immers onvoldoende. De echte verbouwing zal volgens hem plaatsvinden in het suburbane buitengebied.

Dreigend overheidsingrijpen
Senior beleidsadviseur Woningmarkt Elisa Bontrop van de Vereniging van Institutionele Beleggers in Vastgoed Nederland (IVBN) ging in op de alarmerende gevolgen van de dreigende overheidsmaatregelen in de sfeer van huurprijsregulering in de vrije sector. Maatregelen die huurniveaus verlagen zullen nieuwbouwprojecten remmen. Deze negatieve gevolgen worden verder versterkt door het beoogde optrekken van het Woning Waarderings Stelsel (WWS) en het beperkt meewegen van de WOZ-waarde van huurwoningen in dit stelsel.

De nieuwe VOGON-voorzitter Maarten Donkers schetste de langetermijnkoers van de vereniging voor wat betreft missie, doelstelling en activiteiten. Lid van het managementteam Bas Jochims van Bouwinvest Real Estate Investors opende als gastheer het symposium met een exposé over de ontwikkeling van het Stadion Kwartier rondom het Olympisch Stadion, waar het symposium werd gehouden.

Over VOGON
De Vereniging van Onroerend Goed Onderzoekers Nederland (VOGON) is opgericht om de uitwisseling van informatie en onderzoeksresultaten en contacten tussen onderzoekers te bevorderen. VOGON stimuleert verbreding en verdieping van kennis van economische, sociologische, bestuurskundige en juridische en technische aspecten van onroerend goed.

Beeld: Kyra Hehenkamp/KSK Photography

VOGON organiseerde op 1 oktober 2021 het jaarlijkse Talent Seminar bij de Amsterdam School of Real Estate. Dit seminar is een podium voor studenten en afgestudeerden die talent tonen voor vastgoedonderzoek en in contact willen komen met vastgoedorganisaties. Een publiek van onderzoekers uit de praktijk, HR-managers en studiebegeleiders woonde de korte presentaties over de diverse afstudeeronderzoeken bij en maakte kennis met dit jonge talent.

De jonge talenten van 2021 zijn:

Marjolijn Bons: A crisis that triggered change – How the Corona crisis impacted (aspiring) home owners’ housing preferences

Dennis Tran: Realizing community land trustsfor affordable homeownership

Joep Bastiaanse: Professional collaborative housing concepts for seniors

Gijs Bieze: Stadium development in the Netherlands: the effect on surrounding house prices

Nando Slijkerman: Changing (spatial) housing preferences in the Dutch housing market during Covid-19

Pim Beckers: Time to develop. A quantitative analysis on the effect of price uncertainty on development timing in the Netherlands

Matthijs Pott: How ESG performance is associated with lower cost of debt of US Real Estate Investment Trusts

En extra:

Tessa Meij: Scale up the process. The realization of industrial housing

ERES Congres 2019

Van 3 tot 6 juli vond het jaarlijks European Real Estate Society (ERES) congres plaats in Cergy-Pontoise (Frankrijk), georganiseerd door Essec Business School. Ongeveer 300 mensen uit zowel de academische wereld als de sector kwamen bijeen om over de laatste ontwikkelingen en onderzoeken op het gebied van vastgoed te praten. Naast enkele panelsessies (EPRA, BNP Paribas, Educatie panel) en een keynote door Robin Goodchild waren er 14 parallelsessies over een verscheidenheid aan onderwerpen van corporate real estate tot valuation. VOGON leden krijgen 10% korting op dit congres. Als u interesse heeft voor volgend jaar (juli 2020), houd dan de VOGON kanalen in de gaten voor de aankondigingen.

Twee VOGON bestuursleden (Rianne Appel-Meulenbroek, Martijn Dröes) waren aanwezig op het congres. De VOGON draagt bij aan ERES om ook op Europees niveau een goed onderzoeksklimaat te stimuleren.

Elk jaar zijn er 10 PhD scholarships vanuit de ERES om jongeren te stimuleren om onderzoek internationaal uit te dragen. Dit jaar was er 1 vanuit Nederland (TU Eindhoven, Lida Aminian).